Robert Kowal
„Najwyższemu ponad wszystkim ziemiami, którego oczy jaśniejące bardziej niż słońce spoglądają na wszystkie ludzkie losy, który wschodzi słońcem ponad dobrymi i złymi i pada deszczem ponad sprawiedliwymi i niesprawiedliwymi” – to fragment dokumentu umieszczonego w 1778 roku w odremontowanej wieży kościoła św. Trójcy. Szalejący huragan zerwał wtedy kopułę kościoła wraz z krzyżem oraz wiszące w niej dwa małe dzwony, z których większy ważył 8 cetnarów.
W ostatnich dniach 2025 roku ukazała się najnowsza książka znakomitego bielskiego historyka Wojciecha Kominiaka pt. Rys historyczny kościoła oraz parafii pod wezwaniem Trójcy Przenajświętszej w Bielsku-Białej. Autor wsparł się na licznych opracowaniach archiwalnych oraz współczesnych, w tym Kronice Mateusza Opolskiego drukowanej w Das Buch der Bielitzer Bialaer Chronika (1938) czy Der Bielitzer Zion in den Predigten seiner Pastoren 1782-1921 (1921) pastora Richarda E. Wagnera.
Na zdjęciu: żołnierze z bielskich koszar stojący na ul. Sobieskiego przed kościołem św. Trójcy – rok 1933. Zdjęcie ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej
Dzięki solidnym źródłom
Interesujące informacje o kościele pochodzą również z rękopisu Inwentarza dochodów kościoła i parafii dekanatu bielskiego rozpoczętego w 1772 roku, który został odnaleziony w 2013 w Archiwum Parafialnym katedry św. Mikołaja, a później opracowany przez bielskich historyków Piotra Keniga i Jakuba Krajewskiego (2016). Dzięki solidnym źródłom znajdziemy w książce dużo więcej takich smaczków, jak zacytowany na wstępie. W swojej pracy autor mógł liczyć na nieocenioną pomoc księdza prałata Józefa Oleszki, od 27 lat proboszcza parafii Trójcy Przenajświętszej.
Skasowany cmentarz przy ulicy krowiej. Obok przepędzano bydło na miejskie pastwiska ZDJĘCIA i FILM
Historia kościoła wiąże się nieodłącznie z dziejami Bielska, którego lokacja przypadła na koniec XIII wieku. Miasto od początku istnienia podlegało diecezji wrocławskiej, zaś życie duchowe skupiało się w parafii św. Stanisława w Starym Bielsku, a po jej przeniesieniu w 1447 roku w obręb murów miejskich w nowo wybudowanym kościele św. Mikołaja. Od ok. 1550 roku w Bielsku istniała gmina ewangelicka. Dużą rolę w szerzeniu luteranizmu na ziemi bielskiej odegrali książęta cieszyńscy, do których miasto należało.
Droga bydlęca obecnie Listopadowa
Po trzech epidemiach (1525, 1555, 1558) luteranie, którzy byli już większością wyznaniową w Bielsku, postanowili zakupić teren pod nowy cmentarz, który leżał tuż za górną bramą miejską na terenie Górnego Przedmieścia przy drodze prowadzącej do Cieszyna.
– Graniczył od zachodu z tzw. drogą bydlęcą – później Krowią (obecnie ul. Listopadowa), służącą do przepędu bydła na miejskie pastwiska, a od północy z potokiem Niper. Nowy cmentarz otoczono drewnianym parkanem; nie wykluczone, iż nieco później postawiono na nim również drewnianą kaplicę, która otrzymała wezwanie św. Trójcy – pisze Wojciech Kominiak.
Budowę murowanego kościoła na cmentarzu za górną bramą miejską przeprowadzono w latach 1605-1608. Świątynia miała być pomnikiem ofiar epidemii dżumy z 1599 roku. Był to wtedy pierwszy nowo wybudowany kościół protestancki w Bielsku.
Przejmowanie kościołów protestanckich
W 1610 książę cieszyński Adam Wacław ponownie przeszedł na katolicyzm i na swoich ziemiach zaczął odbierać kościoły luteranom. Przejmowanie świątyń zajęło jednak wiele lat. – 21 lipca 1659 zjawił się w mieście Johann Franz Kark Freiherr von Werben z misją ostatecznego wydalenia wszystkich ewangelickich kapłanów i instalacji w ich miejsce katolickich duchownych. Podczas planowanej akcji miało dojść do ostatecznego przekazania cesarskiej komisji kluczy do wszystkich kościołów ewangelickich – relacjonuje historyk.
Tajemnicze tablice z posadzki kościoła św. Trójcy. Gdy świątynia przechodziła z rąk do rąk ZDJĘCIA i FILM
Na zdjęciu: ks. Józef Oleszko
W 1668 roku wspólnotę katolicką w Bielsku tworzyło tylko pięć rodzin zamieszkujących domy w obrębie murów miejskich oraz kilka rodzin uboższych, które nie posiadały własnych domostw. W następnych latach dochodziło do incydentów między katolikami i protestantami na miejscowym cmentarzu.
Dochód pochodził z bicia dzwonów
– W 1717 dokonano kolejnej wizytacji dekanatu bielskiego przez biskupów wrocławskich. W dokumentach wizytacyjnych znalazła się krótka wzmianka: poza wyższą bramą miasta znajduje się kościół pod wezwaniem św. Trójcy Przenajświętszej, murowany, ze sklepieniem na małym chórze. Kościół posiada jeden ołtarz, a na murowanej wieży dwa dzwony. Poza tym nie ma nic. Dochód tego kościoła pochodzi z bicia dzwonów – czytamy w książce Wojciecha Kominiaka.
Św. Trójca w swoich dziejach kilkakrotnie płonęła i przechodziła kolejne przebudowy. Była nawet krótko wykorzystywana jako magazyn soli. Od 1928 roku pełniła funkcję kościoła garnizonowego. W ściany nawy wmurowano tablicę z wizerunkiem Jana III Sobieskiego, dwie tablice z nazwiskami ofiarodawców i dobrodziejów kościoła z okresu międzywojennego, tablicę ku czci poległych i pomordowanych w 1939 żołnierzy 21. Dywizji Piechoty Górskiej oraz jej dowódcy generała Józefa Kustronia czy tablicę poświęconą gen. Mieczysławowi Borucie-Spiechowiczowi, dowódcy Grupy Operacyjnej Bielsko.
Liczne zdjęcia i widokówki
Są także tablice poświęcone Sybirakom, powstańcom warszawskim oraz żołnierzom-górnikom z okresu stalinowskiego. W ścianę zewnętrzną prezbiterium wmurowany został kamienny orzeł z koroną zamontowany w 1934 na kościelnej wieży, który zdjęto podczas remontu w 1939, a później szczęśliwie przetrwał okres okupacji.
Praca Wojciecha Kominiaka podzielona jest na kilka rozdziałów odpowiadającym różnym okresom historycznym w dziejach kościoła. Jest spis księży pracujących w parafii od jej powstania w 1958 roku, spis ulic przynależnych do parafii oraz obszerny wywiad z proboszczem, ks. Józefem Oleszką. Jej ozdobą są liczne zdjęcia i widokówki pozyskane ze zbiorów Muzeum Historycznego w Bielsku-Białej, archiwum parafialnego, Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Katowicach oraz zbiorów prywatnych.
Książka ukazała się nakładem Parafii pw. Trójcy Przenajświętszej w Bielsku-Białej. Można ją nabyć w kancelarii parafii oraz w kościele po nabożeństwie.
Robert Kowal
Współpraca: Michał Kowal
Na zdjęciu tytułowym: wizyta biskupa polowego Stanisława Galla w kościele św. Trójcy. Fotografia wykonana przez J.Tyrasa w 1930 lub 1932 roku pochodzi ze zbiorów Wojciecha B. Mosia
10
0
brawo Panie Wojciechu. A to dobra nowina na Nowy Rok!!